Filmoterapia planowa to terapia na planie zdjęciowym. Osoby z niepełnosprawnością i osoby pełnosprawne tworzą film od pierwszego pomysłu po premierę — w terenie, ramię w ramię. Liczy się droga, nie tylko gotowy kadr.
Największą przeszkodą dla osoby z niepełnosprawnością bywa osoba zdrowa — bo to ona z góry wyznacza granice tego, co rzekomo niemożliwe.
Dlatego u nas najpierw próbujemy. Jeśli coś nie wychodzi — szukamy rozwiązania, zamiast zakładać z góry, że się nie da. Plan zdjęciowy jest miejscem, w którym ta granica codziennie się przesuwa. — Marcin Kondraciuk, twórca metody
Wyobraź sobie prawdziwy plan filmowy: kamerę, mikrofon na tyczce, klaps, ekipę biegającą między ujęciami. A teraz wyobraź sobie, że tę ekipę tworzą osoby z niepełnosprawnością — i to one grają, kręcą, nagrywają dźwięk i montują.
Najprościej mówiąc: filmoterapia planowa to terapia, która odbywa się na planie zdjęciowym. Nie polega na oglądaniu filmów o trudnych tematach i rozmowie o nich. Polega na wspólnym robieniu filmu — od pierwszego pomysłu, przez zdjęcia w terenie, aż po premierę przed publicznością.
Dlaczego akurat film? Bo to praca, w której jest miejsce dla każdego. Jeden gra przed kamerą, drugi ustawia światło, ktoś inny pilnuje rekwizytów, nagrywa dźwięk albo podpowiada kwestie. Każdy ma realne zadanie, od którego zależą pozostali. Tak rodzi się poczucie, że jestem potrzebny.
Nazywamy ją „planową”, bo terapia dzieje się właśnie na planie filmowym — w prawdziwym ruchu, w plenerze, poza murami ośrodka. Plan bywa męczący i nieprzewidywalny, ale to właśnie te warunki uczą cierpliwości, współpracy, samokontroli i odpowiedzialności — naturalnie, bez sztucznych ćwiczeń.
Dla nas najważniejszy nie jest gotowy film. Najważniejsza jest droga — to, co przeżywa i czego uczy się człowiek po drodze. Gotowy film jest tego pięknym dowodem, ale to proces zmienia ludzi.
I jeszcze jedno: ta zmiana działa w dwie strony. Osoby pełnosprawne, które pracują razem z naszymi uczestnikami, też się zmieniają — weryfikują własne lęki i wyobrażenia. Często to one odkrywają, jak wiele jest możliwe, gdy tylko przestać zakładać, że „się nie da”.
„Cała filmoterapia planowa mieści się właściwie w jednym zdaniu: dajemy ludziom zrobić prawdziwy film. Reszta dzieje się sama.”
Zaczęło się od jednego pytania, które usłyszałem na warsztatach terapii zajęciowej: „kiedy my zagramy w filmie?”. Nie miałem wtedy gotowej metody ani podręcznika — miałem kamerę, ekipę zapaleńców i przekonanie, że film to praca, w której znajdzie się miejsce dla każdego. Tak narodziła się filmoterapia planowa.
Nazywam ją „planową”, bo cała terapia dzieje się na planie zdjęciowym. Nie w sali, nie przy stole — w prawdziwym ruchu, w terenie, najczęściej w plenerze. To prosty zabieg, a zmienia wszystko: zamiast oglądać świat, wychodzimy w niego i go nagrywamy.
Najważniejsze słowo to „razem”. Na planie nikt nie jest sam i nikt nie jest zbędny. Jeden gra, drugi trzyma mikrofon, ktoś ustawia światło, ktoś pilnuje rekwizytów, ktoś podpowiada kwestie. Zadania się zazębiają — i właśnie dlatego rodzi się odpowiedzialność: jeśli ja nie zrobię swojego, zatrzymam całą ekipę.
Osoby z niepełnosprawnością i osoby pełnosprawne pracują u nas ramię w ramię — także po godzinach, w drodze, przy ognisku. Nie ma podziału na „terapeutów” i „podopiecznych”. Jest ekipa filmowa, która ma wspólny cel.
Mam jedną żelazną zasadę: pokaż, podprowadź i wyjdź. Nie wyręczam i nie „matkuję”. Pokazuję, jak coś zrobić, asystuję — a potem się usuwam, żeby zostawić przestrzeń na samodzielność. Czynność powtarzamy tyle razy, ile trzeba, aż się uda. Bez taryfy ulgowej, bo prawdziwe zaufanie buduje się przez prawdziwe zadania.
Nie pytam, jaki ktoś ma stopień niepełnosprawności — pytam, co chce robić. Odpowiednio pokazane zadanie potrafi uruchomić możliwości, o których wcześniej nikt nie wiedział. Często także sam zainteresowany.
Z tego prostego układu wynika niemal wszystko, co robimy. Uczestnik przestaje być widzem własnego życia, a staje się współtwórcą. Uczy się cierpliwości, koordynacji, pamięci i panowania nad emocjami — nie na ćwiczeniach, lecz przy realnej pracy, której efekt można potem pokazać na ekranie.
Na końcu jest premiera. Uczestnik wychodzi na scenę jako autor — i często po raz pierwszy słyszy brawa nie za to, że „dał radę mimo wszystko”, ale za to, że zrobił coś naprawdę dobrego. Dla wielu rodzin to moment, którego się nie zapomina.
I jeszcze jedno, dla mnie najważniejsze: ta zmiana działa w obie strony. Zmienia się uczestnik, ale zmienia się też jego zdrowe otoczenie. Bo największą barierę — przekonanie, że „się nie da” — najczęściej nosimy w głowach my, ludzie zdrowi.
— Marcin Kondraciuk, twórca filmoterapii planowej
Tradycyjne zajęcia często zamykają się w czterech ścianach ośrodka. My odwracamy ten układ: zamiast oglądać film, uczestnicy go tworzą — w prawdziwej ekipie, w terenie, z całą odpowiedzialnością za efekt.
Dynamiczny, zmienny, nieprzewidywalny — uczy oswajania zmiany, koordynacji, pamięci i samokontroli w naturalny sposób, bez sztucznych ćwiczeń.
Aktor, operator, dźwiękowiec, scenograf, montażysta. Zakres dobieramy do możliwości, ale nacisk kładziemy na samodzielność — czynność wykonuje się tak długo, aż się uda.
Jednocześnie działamy przez plastykę, fotografię, muzykę, choreografię, scenografię i aktorstwo. Każdy znajdzie język, w którym potrafi się wyrazić.
Zmienia się nie tylko osoba z niepełnosprawnością. Zmienia się też jej pełnosprawne otoczenie, które weryfikuje własne lęki i stereotypy. Uczymy się od siebie nawzajem.
Najważniejsze nie jest gotowe dzieło, lecz to, co uczestnik przeżywa po drodze. Każdy projekt prowadzimy przez kolejne etapy — jak kadry na taśmie filmowej.
Zaczynamy od rozmowy. Poznajemy się, tłumaczymy cel, oswajamy z przestrzenią i przełamujemy lęk przed nieznanym. Bez zaufania nie ruszy nic.
To czas, gdy można zbliżyć się do sprzętu i przekonać, że nie gryzie ani się nie przewróci, kiedy zaczniesz go używać. Poznajemy, do czego co służy i jak wpływa na całość.
Realizujemy różne scenariusze, w których trzeba użyć każdego urządzenia: światła, klapsa, dźwięku i kamery. To moment, gdy ekipa zaczyna porozumiewać się językiem filmowym — staje się zespołem.
Praca w ekipie, w terenie. Uczestnicy grają i obsługują sprzęt, biorą odpowiedzialność za zadania. Pokazujemy, podprowadzamy — i wycofujemy się, zostawiając przestrzeń na samodzielność.
Siadamy i zastanawiamy się, co wyszło dobrze, a co warto zmienić. Pijemy herbatę i jemy razem coś dobrego — ma być po filmowemu.
Po wstępnym montażu rozmawiamy o poszczególnych scenach i o tym, co daje zmiana rytmu. Pokazujemy, że plan zdjęciowy to jedno, ale sztuka trwa dalej.
Nagrania głosu, narracja, muzyka. Tu rodzi się poczucie ciągłości: „to, co robiliśmy, zmienia się w prawdziwy film”.
Pokaz przed publicznością — moment uznania i rytuał przejścia. Uczestnicy wychodzą na scenę jako pełnoprawni twórcy. To często najsilniejsze przeżycie całej drogi.
Od nas zależy, czy zostajemy w tym miejscu, czy idziemy dalej.
Najpełniejsza forma metody: cała ekipa tworzy jeden film — od pomysłu, przez zdjęcia w plenerze, po premierę. Tak powstała „Droga do zrozumienia”.
Kilkudniowe warsztaty dla małych grup, zakończone własnym filmem. Tę formę rozwijaliśmy m.in. w projekcie „Drzwi do normalności” w gminach Górnego Śląska.
Przez dziewięć edycji (ostatnia w 2015 r.) dawał scenę młodym twórcom z niepełnosprawnością. Dziś nie jest organizowany — chcemy do niego wrócić.
Najlepiej o metodzie opowiedzą same filmy — od krótkich form z warsztatów po nasz film fabularny i dokument, który powstał o jego tworzeniu.
To dwie strony tej samej opowieści. „Droga do zrozumienia” to nasz film fabularny, w całości stworzony przez uczestników. „Inny film” to powstały niezależnie dokument Studia Wajda, którego osią jest właśnie powstawanie „Drogi do zrozumienia”. Jeden pokazuje efekt — drugi drogę.
Fabuła
Fabularna opowieść o trójce przyjaciół z niepełnosprawnością, którzy wyruszają w pełną przygód podróż do Radzanowa. Cały film — od castingu, przez obóz zdjęciowy, po montaż — powstał rękami uczestników. To najpełniejszy dowód na to, czym jest filmoterapia planowa.
Dokument
Powstały niezależnie dokument, którego osią jest tworzenie „Drogi do zrozumienia”. To portret ludzi z niepełnosprawnością i opowieść o sile kina, które przełamuje bariery i pozwala poznać czyjś świat. Projekt zewnętrzny, zrealizowany przez ekipę ze Szkoły Wajdy — i jeden z najważniejszych głosów o naszej metodzie.
„Inny film” był jednym z ostatnich wielkich dokumentów Brygidy — dlatego pozostaje dla nas także hołdem. Reżyserka, scenarzystka i reporterka związana z TVP Katowice, absolwentka Mistrzowskiej Szkoły Reżyserii Filmowej Andrzeja Wajdy. W swoich filmach pochylała się nad ludźmi i sprawami społecznymi.
Zginęła tragicznie wraz z mężem i synkiem 23 października 2014 roku; pośmiertnie odznaczono ją Złotym Krzyżem Zasługi. Pozostawiła filmy, które wciąż mówią w jej imieniu — i które pomogły opowiedzieć o naszej pracy.
Oprócz filmów warsztatowych realizowaliśmy też produkcje okołofestiwalowe. W każdej z nich występują osoby z niepełnosprawnością intelektualną, a gościnnie pojawiają się znani twórcy — m.in. CeZik (Cezary Nowak), muzyk i youtuber rodem z Gliwic.
Przez lata o filmoterapii planowej pisała prasa, mówiła telewizja, rozmawiały portale. Kliknij wycinek, żeby go powiększyć i wygodnie przejrzeć kolejne. Materiały w PDF otworzysz w nowej karcie.
Materiały ze zbiorów Gliwickiego Klubu Filmowego „Wrota”. Prawa do publikacji należą do ich wydawców.
Metoda narodziła się z prostego pytania, które na zajęciach zadał jeden z uczestników: „kiedy my zagramy w filmie?”. Oto najważniejsze przystanki tej drogi.
Rusza Międzynarodowy Festiwal Filmowy „Drzwi” i pierwsze działania filmoterapii planowej z uczestnikami warsztatów terapii zajęciowej.
Powstaje nasz pełnometrażowy film fabularny — od castingu, przez obóz zdjęciowy, po uroczystą premierę, na której twórcy wychodzą na scenę.
Przenosimy metodę do kolejnych gmin Górnego Śląska w formie warsztatów — każda grupa tworzy własną krótką formę filmową.
Po dziewięciu latach odbywa się ostatnia edycja festiwalu. To wciąż jeden z naszych najważniejszych projektów — i jeden z tych, do których chcemy wrócić.
Chcemy wznowić zajęcia i realizację filmów. Ta strona to zaproszenie do współtworzenia kolejnego rozdziału.
Terapia ta polega na zaznajamianiu się ze sztuką filmową od drugiej strony — to realizacja filmu przez wszystkie etapy produkcji. Podczas pracy uczestnicy rozwijają zainteresowania plastyką, fotografią, choreografią, aktorstwem, muzyką i scenografią, ucząc się współpracy i krytycznego spojrzenia na siebie.
W latach 2007–2015, gdy filmoterapia planowa rozwijała się najpełniej, tworzyło ją i wprowadzało w obieg wielu wspaniałych ludzi. To dzięki ich zaangażowaniu metoda wyszła w teren i dotarła do kolejnych miast.
To oni są twarzami i wyznacznikiem udziału w filmoterapii planowej — bohaterowie na ekranie i serce naszej ekipy. Dziękujemy.
Nasza działalność okiem fotografa
Chcesz poprowadzić zajęcia z filmu ze swoją grupą? Skontaktuj się z nami. A jeśli masz inny pomysł, tym bardziej nie zwlekaj.
Ogólnopolski portal o filmoterapii — kino jako punkt wyjścia do rozmowy o emocjach i trudnych tematach społecznych. Recenzje, artykuły psychologiczne i cykliczne pokazy „Filmoterapia z Sensem”.
Wejdź na filmoterapia.pl → Źródło: filmoterapia.pl